ҚАРА КҮЙЕ ЖАҒЫЛСА… НЕМЕСЕ ЖАҚСЫДАН ШАПАҒАТ

preview-image

«Жоғары оқу орындары қауым­дастығының президенті, Тұран университетінің ректоры Рахман Алшанов жетпіске тол­ды…» деген баспасөз беттерін­дегі мақала­лар­ды, естеліктерді, құт­тық­тауларды оқып отырып, сту­дент­тік кездегі бір оқиға есіме түсті.

КазГУ-де оқып жүрген кезім… Бірінші курс студентімін. Жатақханадан бір орын тиді. Ол да өз курстас­тарымның бөлме­сіне­н емес, тарих факультетінің орысша оқитын төртінші курс студенттерінің арасынан…

Бір қыз тұрмысқа шығып,  Қараған­дыдағы университетке ауысыпты да, бір төсек босапты. Оны да кураторым Мыр­затай аға Жолдасбеков жақында әкем­нің қайтыс болғанын айтып жатып, әрең сұрап алыпты. Қолыма жолдама тие салысымен, жалдап тұрған пәте­рімді тастап, Вино­градов көшесінің бойындағы жатақханаға келдім. Комен­дант берген матрацымды құшақтап, бөлмеме кірдім. Қатты қобал­жып тұрмын. Сәлемдестім, қыздар орыс­шалап, амандасқанның ырымын жасады. Бәрі ыздиып тұр. Бас-аяғыма маған білдіртпей, көз жүгірткендері болмаса, өз жұмыстарымен болып, біраздан кейін шығып-шығып кетті. Босаға жақта тұрған төсекке ақ жаймамды жайып, төсек жапқышпен жауып, кітап­­тарымды қасын­да тұрған тум­бочкаға салып, ертеңгі бола­тын сабаққа даярланғансыдым. Бөлмелес­терімнің үшеуі де заты қазақ  дегені бол­маса, қылықтары, сөздері – бәрі орысша.

Бір аяғын аздап сылтып басатын Жарқынай деген қыз мүлдем қаһарлы адам болып шықты. Пластинка ойната­тын қондырғысы бар «Рекорд» деген радионы даусын қатты көтеріп, сөйлетіп қояды. Күні бойы тыңдайты­нымыз орыс әндері… «Даусын басайық­шы!» десек, «нет!» деп, шар ете түседі де, тіпті радиоға жолат­пайды… Қасы­мыздағы екі қыз бөлмеде сирек болады. Баратын жерім жоқ, мен де бұл даңғұр-дұңғырға алғашқыдай емес, үйреніп қалдым. Тіпті, Есениннің «Не жалею, не зову, не плачу» деген өлеңі санама сіңіп, миымда жатталып қалғандай болды.Тұрғаныма біраз уақыт болса да, қыздардың бір-бірімен сөйлесіп, шүйір­келескенін, әрі бөлмені тазалап, жуған­дарын да көрмедім. Анда-санда сыпы­рып қояды.. «Жоғары курстың студент­тері болған соң сөйтетін шығар…» деп ойлап қоямын. Мен де сөзге жоқпын, бір жағы мінезімнің тұйықтығынан болса, екіншіден орыс­шаға тым шор­қақпын.Өз кезегім кел­генде, бөлмені жуып, шаңын сүртіп, қоқысты сыртқа шығарып, біраз тер төктім. Олар маған қарап қойғаны болмаса, ештеме демеді. Шай ішкім келді. Қыздарға қарап:

— Шәйнек бар ма? – дедім.

— Какой чайник? – деді Жарқынай жақтыртпай.

Мен қазақшалап:

— Шай ішпейсіздер ме? – деп ем.

— Зачем? – деп теріс айналып кетті.

Содан сыртқа шығып, Никольский базарына барып, шешем айтатын «тоқ шәугім» сатып алдым. Шайдың жеміне тәтті-мәтті алдым. Өзімше «дастарха­ным­ды» жасап, қыздарды күттім. Олар келмеген соң, шайымды қайта ысы­тып ішіп, шекемнен шып-шып тер шы­ғып, арқам жазылып, жетісіп қалдым. Біраздан кейін олар кірді.

— Шай ішесіздер ме? – деп ем, бастарын шайқап, ыңғай білдірмеді. Мен де жабыса бермей, дастарханымды жинап, «бытовка» дейтін тамақ пісіре­тін бөлмеге барып, қалған шайымды төгіп, ыдыс-аяғымды жуып, тумбочкама салып, өз күнімді өзім көре бастадым.

Уақыт өте келе шәугімдегі шайдың қалғанын төгейін деп, шығып бара жатсам, Жарқынай әмірлі дауыспен:

— Не выливай! Пожалуй, один стакан выпью, — дейтін болды.

Сонымен, менен қалған шайды олар өте бір немқұрайдылықпен, тізе бүкпей жүріп, тәтті мәттісінен де ауыз тиіп, ішіп қоятын болды. Тумбочкамның үстіндегі кішкентай «дастарханымды» кеңейтіп, үстіндегі ішім жемімен орта­дағы столға көшіріп, емін еркін жаятын болғанмын. Екінші семестр­ден бастап, емтихан, зачеттерден жақсы баға алғаным үшін жоғары стипендия алатын болдым, әрі кураторым Мырзатай аға тағы бір жерден көмек ретінде сол кездегі ақшамен ай сайын он бір сом алып береді. «Ақшаңды оңды солды шашпай, тамақ ішіп жүр, жарай ма?»   дейді маған қамқор үнмен. Жақында ғана әкемнен айырылған мен ағаның сөзіне көңілім босап, көзіме лықсып келіп қалған жасты ішіме жұтып, мұрнымды пыс  еткізіп тар­тып, басымды изеймін.

Айтқан рақметім де, ризашылығым да сол…

Қыздар жеке-жеке кетіп, бөлмеге оралмай қалатын кездері жиі-жиі болады. Сондай бір күні астыңғы жер­төлеге барып, біраз кір жудым. Ыстық су, суық су – бәрі бар. Алдымдағы ілулі тұрған айнаға қара­сам, шашым дудырап, бетім албырап, өте әдемі қыз сияқты көрінемін. Жалғызбын. Көңілім көте­ріліп, педучилищедегі ұстазым, Қуаныш Сұлтанов ағайдың келіншегі Бейбіт тәте үйреткен «Назқоңырды» даусым жеткенше ақ өзімше нәшіне келтіріп, әуелетіп жатырмын.

 

Осы кезде біреу кірді. Әнімді тоқтата қойып жалт қарасам, жауыры­ны қақпақ­тай, бойшаң, толқынды қара шашы артқа қайырылған, бидай өңді жігіт екен. Сыр­тынан білемін. Біз оқуға түскен жылы уни­верситет қабырға­сында тұңғыш рет ашыл­ған философия факультетінің студенті Рахман деген жігіт. Әңкілдеп жатқаныма ұялып, тез-тез кірімді шайып, кетіп қалдым.

 

Түнгі сағат он бір болды. Қасымдағы қыздар әлі келген жоқ. Жалғызбын. Кешегі лекцияларды бір қайталап, портфеліме салып, абажадай қара шабаданымды алып, армансыз ақтарып отырғанмын. Есік қағылды. «Да!» деге­німше болмай, баса көктеп, екі бұры­мын өріп, салаңдатып алдына тастаған, сіріңке қара қыз бен көзі бажырайған сары қыз ентелеп, кіріп келді.

Бұрын көрмеген адамдарым…

Сіріңке қарасы:

— Осы, осы, — деді. Екеуі қасыма жетіп келді де, ай шай жоқ аузы ашық тұрған шабадандағы бипаздап, реттеп салып қойған киімдерімді жан-жаққа лақтырып, бірнәрсе іздей бастады. Мен тұрмын есім шыққаннан сіресіп, аузыма сөз түспей…

Бір уақытта бажырайған сарысы:

— Сағат қайда? – деді.

— Қандай сағат? – дедім айран асыр болып.

— Еще сұрайды!? Сен прачкадан алып кеткен сағат! – деді тістеніп  сіріңке қарасы. — Әртісін қара өзінің?! Ештеме біл­мегендей, көзін дөңгелентіп, таң қала­ды… Бетіне қарасаң, тіпті, сеніп қаласың?! Училищені  бітіріп келіп түсіпті. Медалист ретінде… Әкесі жоқ екен өзінің… Бұл ма, бұл… осын­дайлар… өстіп бейкүнә кейіппен көзін қадап жүріп, бәрін бүлдіреді, бәленің бәрін біледі! –деп, итеріп жіберді. – Қайда тықтың? Ертең ректорға шашың­нан сүйреп тұрып апарып, оқудан шығартамын сендей ұрыны! Көзіңе көк шыбын үймелетемін! – деді шаңқылдап.

— Мен ұры емеспін! Ешқандай сағат көрген жоқпын. Ақшам бар, жоғары стипендия аламын, қандай сағат? Алып берейін тегі… – дей берген менің сөзімді бөліп, сіріңке қара тағы итеріп жіберді де:

— Жоқ, сенен басқа ол жерде ешкім болмапты. Сол жерде сен… сен ғана  жалғыз кір жуып отырық екен! Көре­сеңді ертең көрсетеміз, сазайыңды ертең береміз! Жоғары стипендия ала­мын дейді ғой… енді оны түсіңде көретін боласың, – деп екеуі мені итере митере шығып кетті.

Есіме сіріңке қараның «отырық» деген сөзі түсті, әрі құлағыма тым тұр­пайы, жаман естілді. «Бұл қай жақтан келген, шапыл­дағаны, ұрысқа­ны, сөз­дері – бәрі базарда жүрген әйелдер сияқты жабайы екен, жоғары курстың сту­денттеріне ұқсамайды…» деген оймен, көзімнің жасын сүртіп, шашыл­ған заттарымды жинап, ботадай боздап жылап жүрмін. «Бөл­мем­дегі қыздар болса, қайтер еді? Араша түсер ме еді? – деген ой санамды әлсін-әлсін осып- осып кетеді.Біраз жылап алған соң, — бір жағы мына масқараны көр­мегені жақсы болды…», — деп өзімді жұбат­қансыдым.

…Ертең бүкіл курстың алдында «ұры» деген атағым жайылмақшы… «Мырзатай аға не ойлайды?» деген ой келген сайын «жердің тесігі болса, түсіп кеткенім жақсы еді…» деген ой жанымды жегідей жейді.

«Өлейін!» деген ойға келдім. Үшінші қабаттан секірмекшімін. Осы бөлменің терезесінен… Түнгі сағат екі болды. Толған ай ақ нұрын аямай төгіп тұр. Ақырын жылжып, мені аяп: «Қайтесің- ай енді…» дейтіндей. Көзімнен жасым тоқтамайды, оны қолымның сыртымен анда-санда сүртіп қоямын.

Жатақханадағы дыбыр-дыбыр сөз, жүріс басылар емес. …Тыныш болғанын, ешкімнің мені көрмегенін қалап отыр­мын. Сағат үш болды. Шешем есіме түсіп, еңіреп жыладым. Өлгім келмейді! Бірақ ертеңгі масқараны ойласам, осы­дан басқа амал жоқ, қазір-ақ төменге секіріп кеткім келеді.Таңғы сағат бес болды. Терезеге жақындап, төменге қара­дым. Айнала тым-тырыс, жым- жырт…Терезенің жақтауынан ұстап, қалқиып тұрмын. Денем өзінен өзі қалтырап, арқам тоңазиды, тізем әлсіз дірілдейді, жүрегім де өзінен өзі айнып тұр. Төменге қарасам, бозарып атып қалған таңменен жер қарауытып көрі­неді. Осы маңнан қанша рет өтіп жүрсем де, аяғым­ның астына зер салып, бір қарамағаныма таң қалдым. Асфальт сияқты. Бер жағында жұдырықтай жұдырықтай тастар да бар.  Көзімді жұмдым…

Кенет, есіме бидай өңді жігіт түсті… Кетіп бара жатқанымда, сол жалғыз қалып еді ғой!? Апыл-ғұпыл киіндім де, біздің курстың қыздары тұратын он екінші бөлменің есігін қақтым. Ойым – қыздар­дың ішіндегі ересегі Майрамен ақылдас­пақ­шымын. Бұл – кәдімгі атақты ком­позитор Мұқан Төлебаевтың қызы. Оны оятып, мән-жайды түсін­дірдім. Ол халатын иығына іле салды да, қап-қара қалың шашын желкесіне түйе салып, мені дедек­тетіп, жетектей жөнелді. Үшінші қабатқа көтерілдік.

Бөлмелердің есігі ашық болатынын сол күні көрдім. Әр бөлмені ашып кіреміз де, ұйықтап жатқан жігіттердің бетіне үңілеміз. Кейбіреуі басын бүр­кеп ұйықтайды екен. Біз іздеген жігіттің  бетін жапқан одеялын ашып қалғанымызда, оны танып, ышқынып жылап жібердім.

— Осы! – дедім даусым қалтырап.

Майра мән жайды айтып еді, ол орны­нан лып етіп тұрып, бізді ертіп, астыңғы қабатқа түсті де, бір бөлменің есігін қақты. Кешегі екі қыз шыға келді. Бидай өңді жігіттің өңі өрт сөндіргендей болып, сұстанып кетті.

— Екеуіңде ұят бар ма? – деп дүрсе қоя берді. – Жаман сағат үшін бірінші курстың студентін қорқытып, әлімжет­тілікке салып, қоқан-лоқы жасап жүрген екеуіңнің мәселеңді комсомол жиналысында қаратамын. Өліп қалса қайтер едіңдер? Біреудің мәпелеп отыр­ған баласының өмірі сендерге ойыншық па? Оңбайтын адамдар екенсіңдер! Осын­дай қылықтарыңмен қайтып мұғалім болмақшысыңдар?!  Ұятсыздар! – деді.

 

Сол кезде ол маған ересек адамдай, жұмыр жер бетіндегі жалғыз қамқоршым­дай,асқар тауым — қорғанымдай, туған әкемдей көрініп кетті. Осы сәтте құшақтай алып, бар дауысыммен ботадай боздап, еңірегім келіп кетсе де, батылым жетпей, бетімді басып, қыстығып жылап жібердім.

 

Ол сағатты қыздарға қарата лақты­рып жіберді. Сіріңке қара жерге түсір­мей, қағып алды. Басыма «Мынау нағыз макака, бол­маса циркач қой…» деген ой келіп, көзімнің жасын сығып жіберіп, жақтыртпай қарап қалдым.

— Мен тауып алғам оны! – деді жігіт. – Келесі жолы тілдеріңді салақтатпай байқап сөйлеп, заттарыңа ие болып жүріңдер! – деді.

Екі қызда үн жоқ.

Осы кезде ол бұрымы салаңдаған сіріңке қара қызды шапалақпен салып жібергендей болды.

…Әлде бұл менің қиялым ба, жоқ әлде шындық па… әлі күнге білмеймін. Содан кейін ол алдымда аршындап келе жат­са, не қарама-қарсы жолығатын болып қалсақ, сол «масқара» есіме түсіп, оның көзіне түспеуге тырысып, бетім оттай жанып, тығылып қалатын болдым.

Ойлап отырсам, жөндеп, рахмет те айтпаппын.

Сол қақпақтай кең жауырынды, бидай өңді жігіт Рахман Алшанов еді.

 

Жанар ӘБДІШОВА.