ЖАЗУШЫ ЖАУЫНА ДА ӘДІЛ БОЛУЫ КЕРЕК

%d0%ba-%d0%bc1

Қажығали МҰХАНБЕТҚАЛИҰЛЫ,

жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты.

Қазақтың көрнекті жазу­шы­сы, ҚР Мемлекеттік сый­лы­ғының иегері Қажығали Мұхан­бетқалиұлы ертең, желтоқсан айының 8-інде 75 жас­қа тола­ды. Әдебиет әлеміне алғаш сонау 60-жылдары аяқ басқан қаламгерді оқырман қауым «Жұлдызды түндер», «Тоғай сыбдыры», «Жаңғырық», «Қай­да­сың сен, махаббат?»,  «Жал­ғыз жиен» секілді кітаптары, сондай-ақ «Тар кезең» атты тарихи романы арқылы жақсы біледі. Кезінде «Жұлдыз» журналында, «Қазақ әдебиеті» газетінде еңбек еткен, «Жаңа фильм» журналын басқарған жазушы қазір Астана қаласында тұрады.

Біз мерейлі дата қарсаңында жазушымен бірге оның шығар­машылық әлеміне сапар шегіп, сыр-сұхбат құрған едік.

 

Есенберлин әдебиет тарихында қалатын адам, бірақ…

– Қажығали аға, сіздің «Тар кезең» атты романыңыз жиырма бес жылға жуық уақыт жазылыпты. Мұның себебі неде? Жазу барысындағы ең басты қиындық не болды?

– Әуелі қалай жазам деп көп ойландым. Себебі, алдымда талай тарихи оқиғаларды қамтыған Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы тұр. Ілияс Есенберлиннің тарихи романдары, Әбіштің «Үркері» мен «Елең-алаңы», Қабдештің «Дарабозы» мен «Соңғы көші», Мағауиннің «Аласапыран» секілді романдары тұр. Мен солардың ізімен жазуым керек пе? Менікі – таза тарихи тұлға туралы роман. Сырым Датұлы бастаған көтеріліс – қазақ тарихындағы үлкен оқиға. Мен, біріншіден, тарихи шындықты жазуым керек. Екіншіден, жалпылама емес, нақты дерек-дәлелдермен жазуға тиіспін. Ол үшін архивке отыруым керек, ел көңіліндегі аңсарды да қамтуым керек, авторлық ой-қиялдан да аздап қосуым керек. Менің романым басқала­рынан осылай ерекшеленуге тиіс деп шештім.

Талай архив ақтардым, қыруар уақы­тым соған кетті. Қаншама тарихи материалдар қарадым. Кітапқа сол мәлі­меттердің тек жиырмадан бір бөлігін бе, әлде отыздан бір бөлігі ме екен, пайда­ландым. Деректер оқырманға қанша қызғылықты болғанымен, шығарманың көркемдік тінімен қабыспаса, жымдасып кетпесе, оған зиянын тигізеді, көркемдік сипатын бұзады, деректі дүниеге ұқсатып жібереді. Ал мен деректі емес, көркем роман жазуым керек.

Тарихи шығарма жазғанда автор қиялының өзін шектеуге тура келеді. Өйткені, тарихқа, тарихи тұлғаларға қиянат жасамаған абзал. Жақсысын асырып жіберуге де, жаманын жасырып қалуға да болмайды. Әдебиетшілікке салып, «шығар­мада осындай бір жағымсыз кейіпкер болуы керек қой» деп, Нұралы ханға қара күйені жаға берсем, тағы болмайды. «Патшалық Ресей біздің ата жауымыз» деп, орыс кейіпкерлердің бәрін жауыз ете берсем, ақиқатқа қиянат болады. Толстой «Қажымұратта» өзінің орысын жазды ғой әкесін танытып тұрып! Шешендердің ауылын басып алып, талқандап, мешітке барып дәрет сындырып, хауыздың суын арамдап, ойларына келгенін істеп жатқан солдаттарға қарап, шешеннің шалдарының аузына Толстой салатын: «Эти русские собаки!» деген сөз бар ғой… Мұны ұмытуға болмайды. Жазушы жауына да әділ болуы керек.

????????????????????????????????????

Француздар кезінде Алжирді ала алмай, дал болған ғой. Содан олардың ауыз әдебиетін зерттеген. Қарап отырса, бір жырында «Бизон барда біз бармыз» деген сөз бар екен. Ол кезде Алжир даласында мыңғырған бизон өріп жүрсе керек. Сиыр тұқымдас жануар ғой: сауса – сүт, сойса – ет, мінсе – көлік, терісі – киім дегендей. Сол бизондар өріп жүргенде алжирліктерді бағындыра алмайтынын ұққан француздар бүкіл сахарадан бизон аулап, тұқымын тұздай құртқан. Тау-тас, орман-тоғайға жасырынып, дұшпанға алдырмай жүрген алжирліктер бизондар құртылған соң, ақырында аш-жалаңаш қалып, француз әскеріне амалсыз берілген ғой. Мұның ендігі бір үлгісін орыстар бізге де қолданды. Шекараны бойлай бекіністер орнатумен  шектелмей, мысықтабандап келіп, қазақтың көшіп-қонып жүретін жерлерінің қақ ортасына қамал салу арқылы ақыры елді тырп еткізбестей халге келтірді.

Осындай шиеленіске толы тарихи кезеңді таратып жазу оңайға соққан жоқ. Біріншіден, мұны тарихи деректермен жұмыс істей алатын адам жазуы керек еді. Екіншіден, сол тарихи оқиға өткен өңірде туып-өскен, ел аузындағы әңгімелерді бала күннен естіп, санасына сіңірген адам жазу­ға тиіс-ті. Үшіншіден, сол дәуірдегі Ресей империясының тарихын жақсы білетін саяси сауаты бар адам жазуы керек болды. Сөйтіп, 1992 жылы романға кірістім. Сол жылғы «Жалын» журналының 6-санында осы романның бірінші тарауы шықты. Тура 20 жылдан соң, 2012 жылы «Тар кезең» толық аяқталғанда, сол тарау бір сөзі өзгерместен кітапқа енді.

Тарихи роман қанша жерден көркем шығарма болғанымен, ондағы кейіпкер­лердің сипатын айқындайтын – сол тарихи ахуалға деген олардың ұстанымы екен. Мен мұны жазу барысында ұқтым. Көркем шығармада автор образ жасауы керек болса, тарихи романда ол әрі образ жасауға, әрі басты-басты кейіпкерлерінің өзіндік бет-бейнесі бар нақты тұлға екенін ұмытпауға тиіс. Мен осыдан ауытқып кетпейін деп, ұзақ жаздым. Қиындықтың үлкені де сол болды.

– Байқайсыз ба, бізде тарихи шығар­маларға деген көзқарас үнемі құбылып тұрады. Біреулер «дұрыс жазылуы керек» десе, екіншілер «тарих туралы көп жазылып кетті» деп күңкілдейді.

– Дұрыс айтасың. Мен де оқып жүрмін сондай пікірлерді. «Жазылмай жатқан қаншама тарихи тұлғаларымыз, оқиға­ларымыз бар, соларды неге жазбайды?» дейді біреулер. Ал жаза бастасаң, «тарих туралы екінің бірі жазатын болды» деп шыға келеді. Ау, егер ол жақсы роман болса, ол сенің халқыңның, еліңнің, жеріңнің кешегі тыныс-тіршілігіне тікелей қатысты болса, неге қуанбасқа? Неге оқымасқа? Көбейіп кетті деген не сөз? Егер жазылған тарихи шығарма – жақсы шығар­ма болса, ол осы халық өмір сүріп тұрған кезде бәрібір оқылады, бәрібір керек болады. Сосын тақырыппен сауда жасауға болмайды. Шығарма тарихи болғаны үшін емес, жақсы болғаны, көркем болғаны үшін бағалануы керек.

Бізде тарихи шығармаларға ден қою І.Есенберлиннен басталды. Ілекең шы­ғарма­шылығы туралы сөз болғанда басы ашық бір нәрсе бар: ол – таза тарихи тақырыпта роман жазудың бастауында тұрған адам! Бұған дау болуға тиісті емес! Бірақ солай екен деп, оның бүкіл шығарма­сын керемет санауға тағы болмайды. Ол кісінің ең жақсы жазылған романы – «Қаһар».

Есенберлинді «қазақ әдебиетінің классигі» дейді. Бұған менің құлағым ешқашан сенген емес! Бұл ойымды өткенде «Әдебиет порталына» берген сұхбатымда да айттым. Ол кісінің «Маңғыстау майданы» деген романы бар, кейін «Қара алтын» деген атпен шықты. Сол романның бірінші абзацында: «Маңғыстау мұнай майданының да өзінің маршал, генералдары, полковник, лейтенанттары, жауынгерлері болды. Ал біздің сөз еткелі тұрған кейіпкерлеріміз – оның маршал, генералдары, полковниктері де емес, қатардағы жауынгерлері мен ортаң қолдай өндіріс командирлері» (І.Есенберлин. «Қара алтын», роман. Алматы, 2002), – дейді. Классиктің сөйлем құрауы осындай бола ма? Жалпы, жазушы жазатын сөйлем бе осы? Талғам дегеннің өзі осындайдан-ақ байқалмай ма? Ілекең қазақ әдебиетінің тарихында сол «Қаһарымен»-ақ қалады. Айтсақ, сондай жақсы романдарын айтайық.

Жақсы роман жазу үшін жазушы өз бойындағы бүкіл шығармашылық күш-қуатын, басындағы барын сарқып береді. Сөйтіп, келесі романға отыру үшін, көкейіне басқа идея келіп, бар ақыл-ойын жаулап, сонымен ауыру үшін (іші қайта толу үшін) әжептәуір уақыт керек болады. Жазушының, егер ол шынымен мықты жазушы болса, оқырманға айтар жаңа ойы пісіп-жетіліп, кеудесінде жинақталып, сана сүзгісінен өтіп, жазбаса іші жарылардай халге жетуі керек. Жазу үстеліне ол сол кезде ғана отырады…  І.Есенберлин – әдебиет тарихында қалатын адам, бірақ әдебиет тарихында қалатын адамдардың бәрін классик десек, ақиқатқа қиянат болар еді.

 

Бізде «литературщинамен» айналысып

жүргендер көп

 

– «Бізде 20-30 жылдардағы аштық, репрессия, т.б. зұлматтар туралы шығар­малар жоқ» деген пікірлер айтылып жүр. Бірақ Төлен Әбдікұлының «Әке» хикая­тында сол нәубеттің бәрі қамтылған ғой…

– «Әке» – ғажап шығарма! Көркемдік деңгейі қандай! Күшті идея уақыт өте келе өліп қалуы мүмкін, ал көркемдік ешқашан ескірмейді. Мысалы, Бейімбеттің заманын­дағы өмір қазір жоқ: адам да өзгерген, қоғам да дамып кеткен… Бірақ Бейімбеттің шығармалары әлі де өзіне тартып тұрады. Неге? Өйткені, сол заманның көркем бейнесін бере алған шығармалар. Бар құпия – көркемдік шеберлікте.

– Сұрағымды жалғастырайын. Репрес­сия, қуғын-сүргін тақырыбы сіздің «Бұралаң жол» атты хикаятыңызда да бар…

– Мен қазақ интеллигенциясының қасіреті туралы үш хикаят жаздым. Біріншісі – өз отбасын тастап, орыстан, татардан әйел алып, халқынан, ауылынан, ағайынынан алыстап кеткен алдыңғы буынның аянышты тағдыры («Ақырғы күн»). Екіншісі – репрессияға ұшырап, айдалып кеткен, заманның бар азабын тартып, қоғамға қайта оралған, бірақ ешкім қайтып қабыл алмаған зиялының бастан кешкендері («Бұралаң жол»). Үшіншісі – кеңес дәуірінің бергі кезеңіндегі білімді, оқыған азаматтардың арасындағы көзқарас қайшылықтары жайында («Ескі достар»). Алдыңғы екі хикаятты, сенсең, еш жер баспай қойды! Құдайдың бір пендесі не мақтаған жоқ, не жамандаған жоқ! «Неге назар аудармайсыңдар?» деп қалай айтам…

«Жалын» баспасында редактор боп істейтін Досан Жанботаев деген жігіт бар еді, қолжазбам соның қолына түскен екен, сол оқып шығып хабарласты: «Ойбай, мына хикаяттарыңыз сұмдық қой! Жұмыстан қуып жіберсе де, мен мыналарды шығаруға тырысамын!» – деді. «Егер жұмыстан шығарып жіберсе, мен саған өз жұмыс орнымды беремін» дедім. Сол жігіт сөзінде тұрып, ешкімге білдірмей жарыққа шығарып жіберді. Көп адам оқыды. Бірақ бірде-бірі не жылы сөз, не сын айтпады!

– Ол кеңес заманында ғой. Кейін ше?

– Сол күйі ешкім ештеңе деген жоқ. Қазір жұрт бір-бірін оқымайды да ғой. Оның үстіне, мен «Тар кезең» романымен архивке көміліп, көп отырдым да, 20 жыл бойы басқа ештеңе жазбай, оқырман­дардың тұтас бір буынының жадынан шығып кеттім. Басқа шығармаларым жөнінде ара-тұра жазылды, бірақ әлгі үш хикаят жөнінде тырс еткен үн болған жоқ. Кімге барып арыз айтасың? Әдебиетте не бар екеніңді, не жоқ екеніңді сезіндірмеген күйі діңкеңді құртып, сағыңды сындырып, тым-тырыс үнсіз қалу – талант өлтірудің ең арсыз әдісі ғой. Тым болмаса, аямай сынаса – мен де тірі жанмын, өзімді ақтап, қорғап шығар едім ғой. Өйтіп, өздері ұятқа қалғысы келмеді. Мақтауға – қимады, ар жағындағы қызғанышы жібермеді. Сөйтіп, «Оқығам жоқ» деп, көз жұмып отыра берді.

– Бір сұхбатыңызда: «Сауатты жазыл­ған туындының бәрі бірдей талантты бола бермейді» депсіз. Осыны таратып айтып беріңізші.

– Қазақ әдебиетінде ашық айтыла бермейтін бір мәселе бар. Бәлкім, оған әлі деңгейіміз жетпей жатыр ма, білмеймін. Кей жазушылардың (кімдер екенін айтпай­мын, анықтап оқысаң өзің тауып аласың) әңгімелері жап-жақсы оқылады, бірақ мән беріп қарасаң: «литературщина» бар. Яғни  жазу техникасын меңгеріп алған, өте са­уатты жазылған, бірақ жан жоқ. Жүрегіңді қозғамайды, лүп еткізбейді. Себебі, «апыр­май, әне бір тұсында күшті тауып кеткен екен-ау, мынау бір айтылмай жүрген, біз ескермеген нәрсе екен-ау» дейтіндей оқшау ой, елжіретер ештеңе жоқ. Яғни әдебиеттің дүниесі емес, таза машық­тың нәтижесі. Осындай жақсы «литератур­щинамен» айналысып жүрген­дердің өзі бізде керемет жазушы саналады. Өйткені, деңгейі одан да төмен, сол «литератур­щинаның» өзін жетістіре алмай жүргендер жетерлік.

Сосын бізде тосын ой, жаңа сөз айтқан, басқаша жазуға, қазақ әдебиетінде қалып­тасқан үлгі-шеңберден шығуға ұмтылған шығармаларды лайықты бағалай білу жоқ. Мәселен, Төленнің «Ақиқат» хикаятын алайық.

– Менің ең жақсы көретін шығармам…

– Мен алғаш оқыған кезімде, риза болғаным соншалық, ертеңіне барып Төленнің қолын алып, «Атасына нәлет, іші күйгендер тұз жаласын, мынау – нағыз гениальный дүние!» деп, қолжазбаны үстелге тарс еткізіп атып ұрғанмын. Айтар ойы болсын, жазылу тәсілі болсын, құла­шын кеңге сермеген керемет шығарма! Ал соны біздің мықты-мықты деген әде­биетшілеріміздің өзі бағалаған жоқ, май­талман жазушыларымыздың өзі қабылдай қоймады. Біздегі трагедия сол.

Жаңа «Әке» хикаятын айттық. Аштық, репрессия, ұжымдастыру… өткен ғасырдың басындағы қазақтың басынан өткен бүкіл нәубетті бір әулеттің тағдыры арқылы керемет шеберлікпен, көркемдікпен бере алған басқа шығарма бар ма қазақ әде­биетінде? Басқа жазушылардың да «Әке», «Ата» деген сияқты шығармалары бар ғой, әкесін, атасын сағынып жаза салған. Оқымаған жұрт сондай туынды­лардың бірі шығар деп ойлауы мүмкін мұны да. Бірақ Төленнің «Әкесі» – әке туралы хикаят емес қой. Мұнда сол заманның, тұтас аға буынның қасіреті жатыр. Осыны талдап айтып берген бір адам бар ма? Жоқ! Сөйте тұра «Қазір әдеби сын жоқ» десек, бәрі өре түрегеледі. Әдеби сын жылына қанша кітап шықты, қандай шығармалар жазылды, кімнің қанша жылдық мерейтойы өтті – соны түген­деумен шектелмейді. Сын – құр сынап-мінеу де емес. Сын әдебиеттегі жақсы шығарманың, талантты шығарма­ның лайықты бағасын беріп, ол несімен ерекше, несімен мықты – талдап-таразылап, оның тууының әлеуметтік мәніне, жазылу себебіне үңілуі керек. Біздегі қазіргі сынның деңгейі – «мына әңгіме немесе өлең жақсы екен» дейді де қояды. Жақсы деген жай сөз. Сын шығарманың жақсы екенін айтып қоя салмай, несімен жақсы екенін қолмен қойғандай дәлелдеп беруі керек.

Қазір әйтеуір сәл де болсын тәуір сын жазып жүрген әлгі Кеңшіліктің ба­ла­сына – Амангелдіге ғана көңілім толады. Былтыр ғой деймін, Төленнің шығарма­шылығын талдап-таразылап, жақсы эссе жазған екен, соған риза болып, өзіне қоңырау шалып, сөйлестім, құттықтадым.

 

Ешкім үндемейді – талантты жігіттерге обал!

 

– Сіздің шығармаларыңызды солай тұтас зерттеп-зерделеп жазған ешкім жоқ. Сосын сіздерден үлкен бе, әлде қатар ма еді, Нәсреддин Сералиев, Қарауылбек Қазиев сияқты дүниеден ертерек озып кеткен жазушылар болды – олардың шығарма­шылығын да жүйелі талдап-таразылап жатқан жұртты байқамаймыз…

– Нәсреддин бізден он шақты жас үлкен болатын, ал Қарауылбек – біз қатарлы жігіт, бізден бір курс қана жоғары оқыды. Нәсреддин – өте талантты жазушы еді, бірақ болмысы, табиғаты солай ма, өте момын-тұғын, ештеңеге ұмтылмады, қақ-соқпен жұмысы болмады, амбиция байқатпады. Қоғамның қай саласында да ондай өздігінен өңмеңдеп алға ұмтыл­майтын адамды баса-көктеп, шетке ысырып тастайды ғой. Әдебиетте де, бір өкініштісі, солай. Қарауылбек те жақсы жігіт, абзал азамат еді. Алайда, оны өз басым аса талантты жазушы еді дей алмаймын. Жұрттың аузынан тастамай­тыны – оның «Ақ бантик» деген әңгімесі ғана. Ал сол «Ақ бантиктің» нағыз клас­сикалық нұсқасын айтайын саған. Ерғали Ахметов деген жігіт бар. Өмірінде бір-ақ әңгіме жазды. Жалғыз-ақ әңгіме! Қарауыл­бек екеуі бір курста оқыды. Екеуі келісіп, бір тақырыпқа әңгіме жазбақ болған. Тақырып – «Ақ бантик». Сонда Ерғалидың жазғаны керемет шықты. Оқыған жұрттың бәрі таң қалды. Қарауыл­бектің өзі де мойындады. Оның әңгімесі де жаман емес қой. Бірақ таң қалғаным: Ерғали содан басқа бірде-бір әңгіме жазған жоқ!

– «Әдебиет порталына» берген сұхба­тыңызда Тұрдыбек Алшынбаев, Тобық Жармағамбетов, Жақсылық Түменбаев секілді аса көп айтыла бермейтін жазу­шылар туралы сөз қозғапсыз. Сіздің құр­дасыңыз Молдахмет Қаназ да – мықты жазушы. Жалпы, таланты басқа атақты жазушылардан кем емес осындай қалам­герлердің сонда да ескерусіз, елеусіз қала беруі не себепті?

– Бізде өзі солай ғой. Өзі кимелеп алға ұмтылмаса, ешкім оңайлықпен жол бере қоймайды, мойындай бермейді. Артында іздеушісі, жоқтаушысы болмаса, елеп-ескеріп те жатпайды. Таланты бұлардан әлдеқайда төмен, бірақ өлермен, пысық біреулер атақ-даңққа да бөленіп, кітаптары да шығып, олар туралы теледидардан да, баспасөзден де үнемі айтылып жатады. Жаңағы өзің айтқан Молдахмет Қаназ – өте құрметтейтін жазушым. Ширақ, шымыр шығармалары бар. «Қияндағы күн нұры» деген хикаяты – классикалық туынды! Кезінде грузиндер аттай қалап, өз тілдеріне аударған. Бірақ ол туралы да айтылмайды, жазылмайды. Тіпті ешкім үндемей жатқасын қайбір жылы ыза боп, «Әлдеқашан айтылатын сөз еді…» деген тақырыппен Молдахмет шығармашылығы туралы мақала жаздым. Мен бір жетіс­кеннен, сыншылығым ұстағаннан жазған жоқпын. Жігіттерге обал да! Ешкім жұмған аузын ашпайды. Пысықтығы жоқ, бірақ жақсы, талантты жазушылар осылай елеусіз қалып жатыр.

 

Мәселеге осылай

ғана қарау керек

 

– Молдахмет ағаның «Құм қойнауы» хикаяты туралы Айгүл Кемелбаева «Қазақ әдебиетіне» «Атамекен идиллиясы» деген жақсы мақала жазды.

– Көрдім. Меніңше, көркем шығарма туралы сын олай жазылмауы керек. Кейде маған Мәскеуде, Әдебиет институтында оқып келген балаларды сол жақтағы ұстаздары басқа арнаға бұрып жібере ме деген де ой келеді. Бұлардың әдебиет тура­лы түсініктері әлдебір нышан-белгілерге, архетиптерге байланып қалғандай көрі­нетіні бар. Әдебиет өзі қандай еркін болса, ол туралы ой да сондай еркін болуы керек. Ол ешкімнің көзқарасына бағынып қалмауға тиіс. Керек десеңіз, Бахтинге жүгіне берудің жөнін білу керек.

Мен сыни пікірді біреуді жек көрген­нен, яки біреуден есе қайыру үшін немесе біреуді мұқату үшін айтпаймын. Біреудің жақсы дүниесін қанша «жаман» деге­ніңмен, ол жаман болып қалмайды. Керісінше, «нашар» дүниені қанша мақта­саң да, ол керемет болып кетпейді. Мен сын айтсам, өз қаламгерлік талғамым бойынша ғана айтамын. Елдің бәрі мен сияқты ойласын демеймін. Бірақ өз пікірімде қаламын.

Ендігі бір айта кетер сөз: жалпы біздің әдеби ортада айтылып жататын осындай қилы-қилы пікірлерге түсіністікпен қарау жайында. Қалыптасып қалған пікірге қиғаш келетін бір сөз айтсаң, бүгінде жұрт үрпиісіп қалады. Әсілі бізде әркімнің өз ойын ашық айтуы, өзгенің пікіріне (ол пікір тіпті «қате» бола қалған күннің өзінде де) құрметпен қарау, полемика мәдениеті дегеніңіз – әлі күнге дамымаған. Мен кейде «жұрттың құлағы үйрене берсінші, жастар өз ойын ашық айтудан қорықпауға болатынын түсінсінші» деп, пікірлерімді осылай жасырмай айтып жүрем. Өкініш­тісі, бізде сын айтсаң, сол сынның басты нысаны не мәселе еді – оған қарамайды, құдды көшедегі жасөспірімдер секілді «ана ауылдың баласы мына ауылдың баласын ұрып жатыр!» деп шыға келеді. Жоқ! «Ана ауылдың баласы мына ауылдың баласын «ұрып» жатқан жоқ, қазақтың бір жазу­шысы екінші бір қазақ жазушысы туралы жеке пікірін білдіріп қана жатыр – болды!  Мәселеге осылай ғана қарау керек.

 

Шу шығарған баяндаманың хикаясы

 

– Осылай ойыңызды ашық айтқаннан зиян шеккен кезіңіз де аз болмаған шығар?

– Иә. «Жұлдыз» журналының сын бөлімінде қызмет істеп жүрген кезімде талай қызық пен шыжық өткен. Біреуін ғана айтайын.

1981 жылы Жазушылар одағының Әдеби жыл қорытындысында проза туралы баяндама жасадым. Одақтың екінші хатшысы Қалтай Мұхамеджанов ағамыз өтініп қоймады. Әйтпесе баяндама жасау үшін қыруар кітап оқып шығу керек, әлдекімдерге сын да айтып қоясың, олардың өкпе-реніші бар – бас қатырғым келген жоқ-ты. Одан да өз тірлігімді істеп, жазатынымды жазып жүре бергенім жөн емес пе? «Баяндамаң өзің қызмет істеп жүрген «Жұлдыз» журналында басылады» деді, «Жақсы қаламақы аласың» деді, «Әдебиет үшін бір еңбек сіңіргенің болсын» деді, әйтеуір Қалағаң көндірді.

Баяндамамда сол жылы тұңғыш кітабы шыққан екі жас жазушыны атап айттым. Оның бірі – «Мұғалімдер күні» деген әң­гімелер жинағы шыққан Серік Асылбеков те, екіншісі – «Аққабаның толқыны» деген кітабы жарық көрген Дидахмет Әшімхан еді. «Қазақ әдебиетіне екі жақсы жазушы келіп қосылды» деп, қуана жар салдым. Ал сол уақытта бірқатар қаламдастарыма ащы сын да айтылды.

Түстен кейінгі талқылау барысында ең бірінші болып «Жұлдыз» журналының бас редакторы, менің бастығым шығып сөйледі. Қара жер хабар бермесін, иманы саламат болғыр Бекең бірден менің баяндамамды сынға алды. «Жаңа Мұханбетқалиевтің баяндамасында артық, орынсыз әңгіме көп айтылды. Оның баяндамасында мақталған­дардың бәрі – ана ауылдың жігіттері де, сыналғандардың бәрі – мына ауылдың жігіттері» деді. Жағамды ұстадым. Дереу орнымнан атып тұрып айқай салдым: «Беке, әлгінде мен баяндама жасағанда сіз бұл залда болған да жоқсыз ғой. Сізге бұл сөзді кім айтып жүр? Мен айтарымды мына бүкіл елге қарап тұрып айттым ғой. Ешкімді өсектеген жоқпын, сыбырлаған жоқпын» дедім. Жауап берген жоқ. Сөйтсем, Бекеңнің ойы әншейін әлгі сыналған азаматтарды қорғау екен. Қорғау деген осындай болушы ма еді? Қорғау керек болса, менің пікірлерімнің дұрыс еместігін нақты дәлелдермен көрсете отырып, орынды уәжбен жоққа шығарып, қорғамай ма екен? Бекең тағы біраз сөз айтты: «Бізде шығармаларды әділетті бағалау жоқ. Біз де талай роман жаздық, бірақ бір ауыз жылы сөз естімей келе жатырмыз. Менің замандасым Шыңғыс Айтматов, әне, Лениндік сыйлықтың лауреаты боп жатыр. Ал бізде ештеңе жоқ» деді. Соңында қорытынды сөзді екінші хатшы Қалекеңнің (Қалтай Мұхамеджанов) өзі сөйлеп, тура мақтамен бауыздағандай қылды: «Айналайын, Бекежан-ау, Шыңғыс – менің де құрдасым ғой. Оның таланты менен асып тұрса, мен одан сәл төменірек болсам, «неге мені Айтматов сияқты талантты ғып тумадың?» деп шешемді сотқа беруім керек пе?» деп. Қалекеңнің тілі сұмдық еді ғой.

Сонымен, «…Ойыңызды ашық айт­қаннан зиян шеккен кезіңіз де аз болмаған шығар?» деген сауалыңа оралайын. «Жұлдыз» журналы жыл қорытындысын­дағы баяндамалардың бәрін басты. Тіпті, ұйғыр әдебиеті, корей әдебиеті туралы баяндамалар да жарық көрді. Тек менің ғана баяндамам басылған жоқ! Қазақтың қабырғалы прозасы туралы жасалған баяндама! (Растығына көз жеткізгісі келгендер «Жұлдыздың» сол жылдардағы тігінділерін қарауына болады). «Неге бұл баяндама басылмады?» деп сұрасам, бастық: «Жоқ, мен ол баяндаманы бере алмаймын. Ішіндегі пәленше-түгеншелерді сынаған жерлеріңді алып таста, сонда ғана басамын» дейді. «Ау, Беке, не айтып отырсыз? Журналды ертең ел оқымай ма? Сосын жұрт маған: «Жиналыста былай деп едің, журналда ол сөзің жоқ, пікіріңнен лезде айнып қалыпсың ғой?» деп күлмей ме? Жалпы, бүкіл елдің көзінше айтылған нәрсені неге мен алып тастауым керек?» демеймін бе?! «Алмасаң баспаймын» дейді. «Баспасаңыз, баспаңыз, мен мұны алып тастай алмаймын» дедім.

Ақыры баяндама басылған жоқ. Одақтың екінші хатшысы бола тұра Қалтай Мұхамеджановтың өзі журнал редак­торына сөзін өткізе алмады. Сосын бухгалтеріне хабарласты да: «Мына жігіттің баяндамасына 200 сом қаламақы жазып бер» деді. Ол кезде менің айлығым 120 сом ғана еді. Обалы не керек берді!

Әдетте, Әдеби жыл қорытындысындағы баяндамалар «Жазушы» баспасынан «Уақыт және қаламгер» деген жинақ боп басылып шығатын. Баспада істейтін ақын досым Есенбай Дүйсенбаевқа беріп едім (ол екеуміз оныншы сыныпты бірге бітір­генбіз), «жақсы» деп алып қалды. Менің бір кемшілігім: біреуге тапсырған шаруаны қайтып артынан сұрастырып, іздемеймін. Кейін білсем, баяндамам «Уақыт және қаламгерге» шығыпты. Шыққаны бар бол­сын, өзінің де жұлым-жұлымы шығыпты бәрібір… Өкініштісі, түпнұсқасы да қай­тарылмады, қазір де қолымда жоқ.

 

Туа салуы керек қой әңгіме деген!

    

– Сіздің қысқа да нұсқа, қиыннан қиыстырылмаған, өмірдің өзінен сол күйі алына салғандай керемет әңгімелеріңіз бар (мәселен, «Өмір»). «Қысқы түніңізді» оқып отырып, қой күзеткен, қоймен бірге үйдегі жас келінін қонақ жігіттерден қоса күзетіп, ауық-ауық мылтық атып, түнімен айғайлап шығатын шалмен бірге алаңдап, бірге уайымдап шығамыз. «Қарымта» тіпті қысқа­метражды көркем фильм сияқты, бәрі де көз алдыңнан кино кадрлары секілді өтіп отырады. «Жігіттің көз жасында» Бек­жан­ды жылатқан не? Сіз оны мыжып түсіндіріп отырмайсыз, оқиға мен кейіпкер мінезі ар­қылы-ақ меңзей саласыз. Әңгіме­леріңізден не артық, не кем деталь таппай­мын, «сөз қорым мол» деп, реті келсін-келмесін қыздырмалатып, қызыл тілді безеу де жоқ, әңгіме үшін нақты не қажет, соны ғана айтып, бәрін орын-орнымен, мөлшер­мен ғана қолданасыз. «Әңгіме қалай жазылуы керек?» деген сабақ өткізілетін болса, соның көрнекі құралы, мінсіз үлгісі болатындай. Құйылып түскен қорғасын секілді. Мезетте құйылып түскен қорғасын лезде қатады, оны өз қалауыңызша қайта өзгертуге тырысып, қиқалап жатпайсыз ғой.

– Рахмет. Әңгіме жазудың қиындығы мен қызығы да сонда ғой. Туа салуы керек қой әңгіме деген! Жалпы, кейінгі уақытта әңгіме жазуды сағынып жүрмін. Қызығам әлі күнге дейін. Әлгі романның соңында жүріп, қаншама әңгіменің идеясынан айрылып қалдым. Енді қолым босады ғой деп, қойын дәптерімді қарасам, 20-30 әңгіменің тақырыбын, шартты сөзін түртіп қойған екенмін. Енді кеп олармен не айтпақ едім, қалай жазбақ болдым, сол тақырыптар мені несімен тартты, миымды қыздырған нендей түйткіл еді – есте жоқ. Көкейімді тескен әлдебір деталь болды ғой, бірақ ұмытылып кетті.

Дүниенің рахаты ғой әңгіме жазу деген!

 

Сұхбаттасқан – Сәкен СЫБАНБАЙ.